Steinar upplifði þrældóm á vinnuheimili: „Það má ekki koma svona fram við fólk“

„Ég þurfti að borga með mér í vinn­unni,“ segir Steinar Svan Birg­is­son, öryrki, mynd­listar- og gjörn­inga­lista­maður, um reynslu sína af starfi fyrir starfs­stað fyrir fatl­aða. Þar upp­lifði hann þræl­dóm og var á end­anum dæmdur úr leik.

Steinar er fatl­aður, þótt það sjá­ist ekki á honum. Eftir hrakn­ingar á vinnu­mark­aði benti Vinnu­mála­stofnun honum á að leita eftir úrræði á vegum Atvinna með stuðn­ingi, úrræði Vinnu­mála­stofn­unar, til handa fötl­uðum atvinnu­leit­endum.

Steinar Svan,

Á vef Vinnu­mála­stofn­unnar segir orð­rétt:

Atvinna með stuðn­ingi er árang­urs­rík leið fyrir þá sem þurfa aðstoð við að fá vinnu á almennum vinnu­mark­aði.

Vinnu­brögðin fela í sér víð­tækan stuðn­ing við þá sem hafa skerta vinnu­getu vegna and­legrar og/eða lík­am­legrar fötl­unar, aðstoð við að finna rétta starfið og veita stuðn­ing á nýjum vinnu­stað.

„Ég vildi vera lausn­a­mið­aður og tók þessu boði. Vildi láta reyna á það hvort ég gæti innt af hendi þau verk­efni sem mér voru falin og sá fram á að ef allt gengi að óskum væri þarna um að finna ákveð­inn stökk­pall út í atvinnu­lífið.“

Þræll í betri stöðu

Steinari leist vel á og ákvað að taka boði um fjög­urra vikna starfsprufu á vinnu­stað­inn. Hann var lát­inn skrifa undir papp­íra þess efnis að hann myndi starfa í einn mánuð, 4 tíma á dag, og á þeim tíma yrði starfs­hæfni hans metin.

„Ég borg­aði 40 þús­und krónur með mér í ferða­kostnað og mat. Fékk engin laun. Ég vann mikið, bjó til plast­vasa á suðu­vél, var settur á pökk­un­ar­vél­ina, þrykkti á möppur og viktaði og pakk­aði brjóst­sykri og ýmis­legt fleira.

Ég upp­lifði þetta sem ákveð­inn þræl­dóm en þó er má færa rök fyrir því að þræll­inn sé í betri stöðu en sá sem þreytir starfs­matið. Þrællinn fær nefni­lega mat að borða til að auka líkur á því að hann geti lagt enn harðar að sér í starfi sínu.“

Það á ekki að koma svona fram við fólk, segir Steinar.

Siðlaust og ólíðandi

Steinar segir að það hafi verið andað ofan í háls­málið á honum við hvert skref. „Það var alltaf verið að fetta fingur út í allt sem ég gerði. Ég var milli vonar og ótta all­ann tím­ann því mats­blaðið í lokin skiptir öllu, það er gul­rótin í starfs­mat­inu.“

Eftir tvær vikur á vinnu­staðnum hætti Steinari að lít­ast á blik­una. Hann segir það hafi verið andað ofan í háls­málið á sér og fylgst með hverju skrefi og í ofaná­lag var hann lát­inn kvitta undir á blað þar sem hann afsal­aði sér rétti á launum fyrir fram­lag sitt í starfs­mat­inu. Eftir starfs­matið hafði hann sam­band við bæði Eflingu og VR og spurði hvort það stæð­ist ein­fald­lega lög að þræla fólki svona út launa­laust. Og ekki bara ein­hverju fólki heldur þeim sem höllustum fæti standa og leita á náðir vernd­aðs vinnu­staðar þegar öll önnur sund virð­ast lokuð.

„Við nán­ari eft­ir­grennslan komst ég að því að það var sam­bæri­leg kvörtun í gangi þar sem ein­stak­lingur var að leita réttar síns en á end­anum gáfu bæði stétt­ar­fé­lögin út þá yfir­lýs­ingu að þetta stæð­ist lög. En þó þetta stand­ist ef til vill lög, telst þetta hátta­lag stjórn­end­anna sið­laust með öllu og ólíð­andi,“ segir Steinar Svan.

„Túlkun þeirra á starfs­mati þykir vera út um allt, túlkað á einn hátt hér og á annan hátt þar. Sem dæmi fékk ég starfs­manna­af­slátt í verslun Múla­lundar en samt var ég ekki starfs­maður heldur aðili í starfs­mati!”

Harkalegur stimpill

Að lok­inni fjög­urra vikna vinnu kom loks nið­ur­staðan. „End­ur­gjöfin sem ég hafði beðið eftir.“ Steinar segir að matið hafi þótt og þyki enn heldur harka­legt. „Ég taldi mig hafa fengið stimpil á mig og að ég væri dæmdur úr leik. Þetta er sökum þess að mik­il­vægir þættir eru metnir lágt á mats­blað­inu. Mér finnst þetta afar hlífð­ar­laust. Á mats­blað­inu eru listaðir upp þeir þættir sem vinnu­stað­ur­inn metur og svo er við­kom­andi ein­stak­lingi birt hvar hann lendir á mats­ska­l­anum.

Ég á til dæmis erfitt með að læra nýja hluti, og það kom fram á mats­blað­inu, en það sem kom ekki fram er að þegar ég hef lært þá get nýtt mér þá áfram. Þess var aldrei getið.“

Döpur reynsla

Steinar er mjög beygður eftir þessa reynslu. „Vinnu­mála­stofnun sagði að ég hefði skrifað undir og þar með væri allt lög­legt og það var allt sem ég fékk frá þeim. Þetta er virt stofnun og lætur mikið á sér bera í sam­fé­lag­inu og má þó ekki koma svona fram við fólk. Og þá sér­stak­lega ekki þá ein­stak­linga sem standa hvað höllustum fæti í sam­fé­lag­inu. Ég mun seint gleyma þess­ari döpru reynslu.

Það eina sem ég tek jákvætt frá þessu er að ég kynnt­ist skemmti­legu fólki sem þar starfar á gólf­inu. Vinnu­stað­ur­inn hefur á að skipa þó nokkrum fötl­uðum starfs­mönnum sem þar inna af hendi hluta­starf.

Þessi reynsla mín verður von­andi víti til varn­aðar til ann­ara, sem lenda í svip­aðri stöðu og þurfa að leita á náðir þeirra aðila sem fram­kvæma starfs­mat eftir end­ur­gjöf á vinnu­fram­lagi sínu.“

Þrátt fyrir ömur­lega reynslu er Steinar ekki að baki dott­inn og heldur atvinnu­leit áfram.

Vill á vinnumarkað

Aðspurður um drauma­starfið segir Steinar það vera eitt­hvað sem hann kann og getur.

„Það er erfitt að negla það niður en ég hef reynslu í afgreiðslu­störfum. Þau virð­ast þó vera að hverfa, maður þarf að afgreiða sig sjálfur á flestum stöðum án þess að nein verð­lækkun á vörum fylgi því!“ segir Steinar og skelli­hlær. „En ég er til­búin að prófa ýmis­legt, til dæmis fram­leiðslu­störf.“

Hann biður ekki um annað en vinnu­stað sem sýnir starfs­fólki virð­ingu.

„Ég vil bara vinna á stað sem kemur vel fram við fólk, þar sem vinnu­fram­lag mitt er metið og mér er tryggt hlut­verk á vinnu­mark­aði,” segir Steinar Svan sem heldur ótrauður áfram í virkri atvinnu­leit.