Valdís Bjarna­dóttir og Sólveig Jak­obs­dóttir útskrif­uð­ust með BS-gráðu í hjúkr­un­ar­fræði frá Háskóla Íslands í vor. Í loka­verk­efni sínu skoð­uðu þær ofþyngd grunn­skóla­barna í 6. bekk, 8. bekk og 10. bekk á Íslandi út frá íslenskum hluta fjöl­þjóð­legu könn­un­ar­innar Heilsa og líðan skóla­barna (HBSC) sem er gerð á fjög­urra ára fresti í yfir fjöru­tíu löndum. Í rit­gerð­inni voru sex mis­mun­andi bak­grunns­breytur skoð­aðar út frá félags­legum þáttum íslenskra barna og ung­linga og bornar saman við nýj­ustu tölur úr könnun HBSC á Íslandi frá árunum 2017 og 2018.

Nið­ur­stöður sýndu m.a. að 15,6% íslenskra grunn­skóla­barna í 6., 8. og 10. bekk voru skil­greind í ofþyngd. Til sam­an­burðar sýna gögn að 23,7% barna í 4. bekk grunn­skóla voru talin vera í ofþyngd árið 2012. Út frá nið­ur­stöðum HBSC á Íslandi, eykst tíðni barna í ofþyngd með aldri og því má áætla að tíðni barna í 6., 8., og 10. bekk hafi verið svipuð eða hærri en 23,7% árið 2012. Það bendir því flest til þess að tíðni ofþyngdar hjá grunn­skóla­börnum fari lækk­andi.

Ársæll Már Arn­ars­son pró­fessor stýrir HBSC á Íslandi og í sam­tali við Mannlíf segir hann að hið opin­bera og skóla­kerfið í heild hafi tekið við sér á und­an­förnum árum og stuðlað að auk­inni fræðslu og heilsu­efl­ingu. „Við erum farin að sjá heilsu­efl­andi sam­fé­lög, heilsu­efl­andi skóla og leiks­skóla. Það hefur orðið vit­und­ar­vakn­ing í sam­fé­lag­inu um það í hverju heil­brigði felst,“ segir hann en bætir við að mik­il­vægt sé að halda því til haga að þyngd er aðeins lít­ill hluti af heil­brigði.

Ársæll Már Arn­ars­son pró­fessor stýrir HBSC á Íslandi. Mynd / Kristinn Ingv­ars­son

„Okkar rann­sóknir hafa til dæmis sýnt að sér­stak­lega ung­lings­stelpur hafa mjög nei­kvæða lík­ams­mynd og margar hverjar sem ekki eru í neinni yfir­þyngd nota mjög óheil­brigðar aðferðir til þess að við­halda þyngd. Það er eitt­hvað sem ég hef til lengri tíma meiri áhyggjur af en ofþyngd. Það getur valdið miklu verra heilsutjóni að stunda alls konar óheil­brigðar megr­un­ar­að­ferðir en að vera ein­hverjum nokkrum kílóum í yfir­þyngd.“

Megrunarkúrar varasamir

Ársæll bendir enn fremur á að lang­tíma­rann­sóknir frá Svíþjóð sýni að því oftar sem ung­lings­stelpur fara í megr­un­ar­kúra, þeim mun þyngri verða þær. „Aug­ljós­lega eru þungar stelpur meira í megrun. Ef fylgst er með hópi stelpna í langan tíma og byrjað á ákveðnum þyngd­ar­punkti kemur í ljós að þeim mun oftar sem þær fara í megrun þeim mun meira þyngj­ast þær,“ útskýrir Ársæll.

Aðspurður hvers vegna lík­am­inn bregð­ist þannig við megr­un­ar­kúrum segir hann að það hafi með erfða­efni okkar að gera.

„Það er af því að lík­ami okkar elskar fitu. Fita er frá­bær leið til að geyma orku­forða og þessi eig­in­leiki að geta bætt á sig fitu til að eiga fyrir mögru tíma­bilin hefur þjónað okkur alla þró­un­ar­sög­una. Nú er ein­fald­lega vanda­málið að síð­ustu ára­tugi hafa ekki verið nein mögur tíma­bil, þannig að fitan hefur bara safn­ast á okkur. Þegar maður er að fara í megr­un­ar­kúra þá segir maður öllum sínum erfða­fræði­for­ritum stríð á hendur, það auð­vitað gengur ekki upp. Líkaminn lækkar bara brennslu­hrað­ann og svo segir hann við þig að gef­ast upp hrein­lega. Auk þess borðar fólk sem stundar megr­un­ar­kúra mun verr en þeir sem halda sínu striki. Eins og ég segi, lík­am­inn elskar fitu, það er fátt sem honum þykir vænna um.“