Heilsugæslan stefnir að því að taka strax upp tvöfalda skimun

„Ég hef skilið þetta þannig að verk­efnið sé þrí­þætt; eitt er að halda utan um gögnin, annað að sjá um að boða þá sem eiga að mæta og þriðja fram­kvæmdin,“ segir Óskar Sesar Reyk­dals­son, for­stjóri Heilsu­gæsl­unnar á höf­uð­borg­ar­svæð­inu, um leg­hálskrabba­meins­skimun­ina sem flyst yfir til heilsu­gæsl­unnar.

Hann segir fram­kvæmd­ina verða þá sömu að því leyti að það verða áfram ljós­mæður sem sjá um að taka strok en hins vegar sé í kort­unum að taka strax upp tví­þætta skimun; þ.e. hefð­bundna smá­sjárs­skoðun þar sem leitað er að frumu­breyt­ingum og mótefna­mæl­ingu fyrir HPV-veirunni.

Lang­flest leg­hálskrabba­mein má rekja til HPV-veirunnar, sem um 80% ein­stak­linga fá ein­hvern tím­ann á lífs­leið­inni og smit­ast við kyn­mök. Að sögn Óskars er næmi þeirrar skimunar sem nú er stunduð um 60% en mótefna­mæl­ing fyrir HPV er talin þó nokkuð nákvæm­ari, um 85%, og menn telja að kom­ast megi ansi nærri 100% með því að fram­kvæma báðar rann­sóknir. Um til­rauna­verk­efni verður að ræða en Óskar seg­ist efins um að til­hög­unin sé til fram­tíðar; víða sé stefnt að því að HPV-mæl­ing­arnar komi í stað hefð­bund­innar skimunar. Tækni og þekk­ingu hafi fleygt fram og þá muni bólu­setn­ingar gegn HPV eiga stóran þátt í því að til­fellum sjúk­dóms­ins fækki. „Þetta er sjúk­dómur sem okkur á að takast að útrýma,“ segir Óskar.

Óskar Sesar Reyk­dals­son for­stöðu­maður heilsu­gæsl­unnar á höf­uð­borg­ar­svæð­inu

Hann segir margt óljóst hvað varðar skipu­lag, t.d. hvort Skimun­ar­mið­stöð verði fund­inn staður innan heilsu­gæsl­unnar, eins og lagt hefur verið til. Þá hefur ekki verið ákveðið hvort skimunin verður í boði á öllum 19 starfs­stöðvum heilsu­gæsl­unnar eða hvort hún verður á færri höndum. „Það eru kostir og gallar við báða mögu­leika. Það er kostur að hafa allt á einum stað og hraða vinnslu. En við höfum einnig verið að hvetja fólk til að mæta á eigin heilsu­gæslu­stöð. Svo snýr þetta líka að gæðum; hvað þarftu að taka mörg sýni til að vera í góðri þjálfun til að taka góð sýni? Það er eitt af því sem gæti haft áhrif á það hvernig þetta verður,“ segir Óskar. Hann segir mögu­legt að boðið verði upp á þjón­ust­una ákveðna daga í viku en þetta sé eitt­hvað sem verði útfært í sam­ráði við starfs­fólk.

Hvað segja tölurnar?

Um þriðj­ungur Íslend­inga fær krabba­mein á lífs­leið­inni en helm­ingur allra meina grein­ist eftir 65 ára aldur. Yfir fjórð­ungur dán­ar­meina eru af völdum krabba­meina.

Á árunum 2014 til 2018 greindust árlega að með­al­tali 220 konur með brjóstakrabba­mein.

Á sama tíma greindust að með­al­tali 184 ein­stak­lingar með krabba­mein í ristli og/eða enda­þarmi á hverju ári.

Með­al­aldur kvenna við grein­ingu brjóstakrabba­meins var 63 ár.

Konum á aldr­inum 40 til 69 ára er boðin þátt­taka í hóp­leit að brjóstakrabba­meini á tveggja ára fresti en hóp­leit að leg­hálskrabba­meini stendur til boða konum á aldr­inum 23 til 65 ára á þriggja ára fresti.

Dregið hefur úr þátt­töku kvenna í skimun fyrir brjóstakrabba­meini síð­ustu ár. Hún var 79% árið 2013 en um 60% árin 2015 til 2018.

Þátttaka í skimun fyrir leg­hálskrabba­meini er um 67%.

Með átaki tókst hins vegar að fjölga þeim sem tóku þátt í skimun árið 2019. Í sept­em­ber það ár höfðu 29% fleiri farið í skimun fyrir brjóstakrabba­meini en á sama tíma­bili 2018 og 19% fleiri farið í skimun fyrir leg­hálskrabba­meini.

Krabba­meins­fé­lagið ákvað m.a. að bjóða tveimur árgöngum upp á ókeypis skimun árið 2019, sem skil­aði sér í því að komum 23 ára í leg­háls­skimun fjölg­aði um 92% frá fyrra ári og komum 40 ára í brjósta­skimun fjölg­aði um 90%.

Þrátt fyrir margra ára umræðu og und­ir­bún­ing af hálfu stjórn­valda hefur skimun fyrir krabba­meinum í ristli og enda­þarmi enn ekki haf­ist. Talið er að skimunin geti bjargað fjölda manns­lífa en meinin valda dauða eins Íslend­ings í viku hverri.

Konur bíða jafnan í um mánuð eftir fram­halds­skoðun í kjöl­far óeðli­legra nið­ur­staða úr brjóstakrabba­meins­skoðun. Alþjóð­leg við­mið kveða á um fimm daga bið að hámarki.

Löggjöf um skimanir?

Í áliti skimun­ar­ráðs segir m.a. mik­il­vægt að setja lög­gjöf um skimanir. „Það gefur verk­efn­inu skýr­ari far­veg ásamt því að veita verk­efn­inu nauð­syn­legan stöð­ug­leika. Jafn­framt tryggir það betur öryggi þátt­tak­enda, gæða­eft­ir­lit og fjár­mögnun.“

Þess ber að geta að eng­inn við­mæl­enda Mannlífs hafði heyrt af því að lög­gjöf væri í und­ir­bún­ingi.

Þá segir einnig:

„Við höfum í vinnu okkar sér­stak­lega íhugað aðkomu þriggja aðila að skimunum en þeir eru: Krabba­meins­skrá, Krabba­meins­fé­lag Íslands og Heilsu­gæslan. Við teljum mik­il­vægt að halda í þá þekk­ingu og reynslu sem hjá þessum aðilum býr. Við teljum rétt að allir hafi þær aðkomu að skimun í íslenskri heil­brigð­is­þjón­ustu. Mik­il­vægt er þó að skerpa betur hlut­verk þeirra og ábyrgð­ar­svið ásamt því að setja skýr­ari línur varð­andi sam­starf og upp­lýs­inga­miðlun.“

„[…] þá ítrekum við mik­il­vægi þess að í útfærslu verk­efn­is­ins verði ávallt gætt nauð­syn­legs sam­ráðs við þá aðila sem að máli koma. Tekist sé á við verk­efnið í lang­tíma­skipu­lagi og það unnið í þrepum. Við ítrekum einnig mik­il­vægi þess að starf­sem­inni fylgi fjár­magn, þekk­ing og mannauður, sér­stak­lega er mik­il­vægt að huga að þessu ef skimanir fara til stofn­ana sem þegar hafa önnur skil­greind verk­efni.“

Lestu umfjöll­un­ina í heild í nýjasta Mannlífi.