Natasha S. fann fyrir skömm að vera Rússi: „Ég grét eftir hvert einasta símtal“

„Mér finnst þetta vera yfir­þyrm­andi; að fá verð­laun á þessum tíma er líka yfir­þyrm­andi og að vera fyrsti rit­höf­undur af erlendum upp­runa sem fær íslensk bók­mennta­verð­laun,“ segir Natasha S. sem nýlega fékk bók­mennta­verð­laun Tómasar Guð­munds­sonar fyrir hand­ritið Máltaka á stríðs­tímum. Þetta er ljóða­bók og eru ljóðin um mann­eskju sem fylgist úr fjar­lægð með stríðs­rekstri Rússa í Úkraínu. Natasha er rúss­nesk.

„Það gleður mig í raun­inni að það séu ennþá jákvæðar fréttir og að ég sé partur af því. Það var sjokk þegar ég frétti að ég fengi þessi verð­laun. Ég er glöð en samt er svo­lítið skrýtið að fá þau miðað við það sem er að ger­ast.“

RÚSSNESKA FYRIR FJÖLSKYLDUR

föð­ur­land snýr frá

móð­ur­mál þagnar

bræðra­stríð hefst

syst­ur­borg springur

Nathasha byrj­aði að skrifa ljóð um ástandið um tveimur vikum eftir inn­rás Rússa í Úkraínu í febr­úar.

„Ég fékk áfall þegar Rússar réð­ust inn í Úkraínu. Veru­leik­inn breytt­ist. Mér var síðan boðið að lesa upp ljóð í mars á við­burði á vegum Reykja­víkur bók­mennta­borgar og PEN á Íslandi en á alþjóða­degi ljóðs­ins stóðu Bók­mennta­borgin og Pen að ljóða­upp­lestri skálda sem lásu fyrir Úkraínu.“

Um var að ræða ljóð eftir úkra­ínsk skáld þýdd á íslensku og önnur að eigin vali. Skáldin gáfu laun sín til hjálp­ar­starfs í Úkraínu í sam­starfi við PEN. Boltinn var byrj­aður að rúlla og var Natasha ráð­lagt að skrifa ljóða­bók.

„Ég not­aði bók­menntir, orð og tungu­mál til að vinna mig úr áfalli og einn af þráðunum í bók­inni er sjálfs­hjálp.“

Natasha er með háskóla­próf í blaða­mennsku frá Rúss­landi og er með BA-próf í íslensku sem annað mál og sænsku sem auka­grein frá Háskóla Íslands.

Hún hefur þýtt íslenskar bækur á rúss­nesku auk þess að hafa rit­stýrt safn­riti, Póli­fónía af erlendum upp­runa, sem í eru ljóð skálda af erlendum upp­runa.

„Ég er að vinna núna í annarri bók en ég og Ewa Marcinek rit­stýrum henni og vinnum við þetta með Reykja­vík bók­mennta­borg en þetta verður rit­gerð­ar­safn höf­unda af erlendum upp­runa á Íslandi.“

Ofbeldi og óréttlæti

Natasha fædd­ist og ólst upp í Moskvu. Í mið­borg­inni. Hún hafði snemma mik­inn áhuga á tungu­málum og lærði svo blaða­mennsku í fimm ár í háskóla þar í borg.

„BA-nám tekur fimm ár í Rúss­landi.“

Hún útskrif­að­ist árið 2010.

„Ég bjó í sam­fé­lagi þar sem hlut­irnir virka ekki og þar sem oft þarf að borga; kerfið virkar bara þannig. Það snýst ekki bara til dæmis um að kom­ast í góða skóla eða góða háskóla heldur líka til að fá góða lækn­is­þjón­ustu. Svo getur fólk verið hand­tekið fyrir hvað sem er. Það er mikið ofbeldi og órétt­læti. Þetta var eðli­legt í mínum huga en þegar maður flytur annað og fjar­lægist þessar aðstæður þá sér maður að hlut­irnir geta verið öðru­vísi og að sam­fé­lagið getur virkað á annan hátt. Það er dálítið erfitt að lesa reglu­lega fréttir um ofbeldi og órétt­læti. Svo mega Rússar ekki fara til hvaða lands sem er. Við þurfum alltaf að fá vega­bréfs­á­rit­arnir og við þurfum að sýna fram á að við séum með nægar tekjur og séum í vinnu og að við munum koma til baka.“

Natasha tók stundum þátt í mót­mælum vegna falskra kosn­inga­úr­slita.

Natasha hlust­aði oft á lög með íslensku hljóm­sveit­inni Sigur Rós og þannig kynnt­ist hún í raun­inni Íslandi og skráði hún sig í íslensku­nám í tungu­mála­skóla í Moskvu sam­hliða háskóla­nám­inu í blaða­mennsku.

Hún kom fyrst til Íslands sum­arið 2009 til að fara á íslensku­nám­skeið. Hún kláraði síðan háskóla­námið í Rúss­landi 2010 og vann eftir það hjá kanadíska sendi­ráð­inu og flutti síðan til Íslands 2012.

Á árurnum 2014-2018 bjó hún í Svíþjóð þar sem hún vann við umönnun. Natasha flutti aftur til Íslands eftir Sví­þjóð­ar­dvöl­ina og hefur búið hér síðan. Hún hefur meðal ann­ars unnið á frí­stunda­heim­ili fyrir fötluð börn og í bóka­búð. Síðustu mán­uði hefur hún séð um félags­starf fyrir hæl­is­leit­endur og flótta­fólk hjá Rauða krossi Íslands.

Óttinn erfiðastur

Svo skall stríðið á í febr­úar. Rússar réð­ust inn í Úkraínu.

Hún fann fyrir skömm.

„Ég fann fyrir ofboðs­lega mik­illi skömm. Ég man að þetta var mjög skrýt­inn dagur. Ég hafði sam­band við vini mína í Rúss­landi og allir skömm­uð­ust sín ofboðs­lega mikið. Það er erfitt að útskýra þessa til­finn­ingu. Maður til­heyrir ein­hverri svona mik­illi illsku sem maður getur ekki losnað við og þetta mun alltaf fylgja manni en með tím­anum verður þessi til­finn­ing minni. Ég var í fyrstu svo­lítið mátt­laus.“

Stríðið varð stór þáttur í lífi Natasha en fyrir utan að skrifa ljóð um stríðið fór hún að vinna sem sjálf­boða­liði til að aðstoða úkra­ínskt flótta­fólk á Íslandi og umgekkst mest rúss­neska og úkra­ínska vini sína á Íslandi.

„Það sner­ist allt um stríðið en það var gott að upp­götva hversu mikil hjálp er í því að hjálpa öðrum og vera saman. Okkur leið illa og við áttum það sam­eig­in­legt og það var þess vegna gott að vera saman í þessu og hjálpa hvert öðru.“

Natasha talar um fjöl­skyldu sína í Rúss­landi sem hún segir að hafi ekki sömu skoðun og hún á inn­rásinni.

„Það er þess vegna erfitt að eiga í sam­skiptum við þau; þau heyra aðra hlið á mál­inu í rúss­neskum fjöl­miðlum. Við öskr­uðum mikið á hvert annað þegar við töl­uðum saman og ég grét næstum því eftir hvert ein­asta sím­tal. Svo tók ég þá ákvörðun að ég ætl­aði ekki að leyfa stríð­inu og Pútín að eyði­leggja fjöl­skyldu mína; það er líka partur af bar­átt­unni að leyfa ekki hatri og ótta að vinna. Það sem við getum gert er að vera góð, hlý og elska hvert annað,“ segir Natasha og ákvað fjöl­skyldan að hætta að tala um stríðið.

Natasha segir að ótt­inn sé erf­ið­astur. Hún fór til Rúss­lands fyrir nokkrum vikum og var þar þegar herkvaðn­ing var til­kynnt.

„Þetta var ofboðs­lega erf­iður dagur því ég upp­lifði eins og stríðið væri að byrja aftur. Ég vissi ekki hvort ég kæm­ist úr landi. Ég upp­lifði mik­inn ótta þennan dag en sem betur fer er ég komin til baka. Til­finn­inga­legur ótti er erf­iður; hann er lam­andi og manni finnst maður ekki geta gert neitt.“

Natasha segir frá rúss­neskum vini sínum sem flúði til Kirgistan eftir herkvaðn­ing­una.

„Hann skildi fjöl­skyldu sína eftir og fyr­ir­tæki og hann er í Kirgistan þar sem er hvorki hiti né inter­net. Það er svo skrýtið að þetta sé veru­leik­inn.“

Samloka en ekki pólitík

Natasha sagð­ist finna fyrir skömm og hún afneitar þjóð­erni sínu á vissan hátt.

„Ég var í Svíþjóð fyrir nokkrum vikum og gisti hjá vin­konu minni sem fædd­ist í Eist­landi en ólst upp í Rúss­landi. Við vorum að spjalla um þetta allt og hún sagð­ist vera farin að segja fólki að hún sé frá Eist­landi. Hún vill ekki fara að tala um stríðið í hvert ein­asta skipti sem hún kynn­ist fólki. Ég keypti sam­loku þegar ég var í Svíþjóð og var þá spurð hvaðan ég væri. Ég sagð­ist vera frá Íslandi. Ég gerði þetta ósjálfrátt; ég vildi bara fá sam­loku en ekki ræða um póli­tík. Það er orðið nei­kvætt að segj­ast vera frá Rúss­landi.“

Talið ber­ast að nafn­inu hennar. Natasha S. Hún notar ekki eft­ir­nafnið sitt sem rit­höf­undur.

„Mig langar ekki til að lenda í vand­ræðum af því að það á ekki að tala opin­ber­lega í Rúss­landi um það sem ljóðin eru um.“