Umræðu um kjara­mál er nú svo háttað, að það sem einn segir hvítt, segir hinn svart. Nánar til­tekið eru það málsvarar launa­fólks og fjár­magns­eig­enda sem segja svart og hvítt í kross, og er skatt­kerfið þar engin und­an­tekn­ing. Full­trúar launa­fólks benda á hvernig skatt­byrði lág- og milli­tekju­fólks hefur auk­ist síð­ustu ár og ára­tugi, meðan full­trúum fjár­magns­eig­enda finnst nóg um og benda á þær krónu­upp­hæðir sem hinir efna­meiri greiða í skatta. Í víð­ara sam­hengi er sagan sem þeir segja að fáir frá­bærir ein­stak­lingar beri hit­ann og þung­ann af sam­neysl­unni og aðrir njóti góðs af.

Skýrt dæmi um þennan mál­flutn­ing er Facebook-færsla sem Bjarni Bene­dikts­son, núver­andi fjár­mála­ráð­herra, birti í aðdrag­anda þing­kosn­inga 2016 með þeim einu skila­boðum að stór hluti skatt­greið­enda greiddi ekki tekju­skatt, en lítið brot skatt­greið­enda greiddi bróð­ur­part­inn. „Hér er graf sem sýnir frá hvaða tekju­hópum ríkið fær meira í skatt en það greiðir í bætur,“ rit­aði Bjarni við línu­ritið sem sýndi ört hækk­andi skatt­greiðslur eftir því sem tekju­tí­und­irnar voru þræddar ofar. Því miður var raunin þó sú að Bjarni hafði lesið vit­laust á grafið, auk þess sem gögnin voru ekki af því tagi að draga mætti af þeim víð­tæka ályktun, svo sem Indriði H. Þor­láks­son fór vel yfir í grein­inni Öðlingar og ölm­usu­menn sem birt­ist í Kjarn­anum í októ­ber 2017.

Nýjasta dæmið má svo finna í glæru­kynn­ingu for­stöðu­manns efna­hags­sviðs Samtaka atvinnu­lífs­ins, sem haldin var á skatta­degi Deloitte — og er hún til­efni þess­arar greinar. Þar birt­ist glæra sem sýnir hvað hver tekju­tí­und greiðir stóran hluta af öllum greiddum tekju­skatti. Tit­ill­inn glærunnar var: „Íslenska skatt­kerfið. Skatt­byrði dreif­ist þannig að lægstu tekju­tí­undir greiða minna.“ Reyndar voru glær­urnar þrjár, og á þeim síð­ari var fyrst dregin athygli að því hve mikið efstu tíund­irnar greiddu, og svo hve lítið neðri tíund­irnar greiddu. (Tekju­tí­undir, fyrir þá sem ekki vita, eru tölu­vert not­aðar í íslenskri umræðu og fást með því að raða skatt­greið­endum í röð eftir tekjum og skipta þeim þvínæst í tíu jafn­fjöl­menna hópa sem bera má saman með ýmsum hætti). Mark­miðið var auð­vitað að sýna hvernig hinir efna­meiri stæðu þegar undir sinni skuld við sam­fé­lagið, og að hinir efna­minni hefðu ekki efni á að kvarta undan sínum hlut.

Vanda­málið er að meira er gefið í skyn en e.t.v. er inni­stæða fyrir. Fyrir það fyrsta er hver „skatt­greið­andi“ í þeim gögnum sem stuðst er við ýmist einn ein­stak­lingur, eða sam­sköttuð hjón. Tekjur sam­skatt­aðra og skatt­greiðslur leggj­ast með þeim hætti saman, sem þýðir að í raun eru um tvö­falt fleiri ein­stak­lingar af holdi og blóði í efstu tíund­unum, en þeim neðstu! Athugum einnig að skatt­greið­endur telj­ast allir sextán ára og eldri, þeirra á meðal allir mennta- og háskóla­nemar lands­ins. Varla er sann­gjarnt að krefja náms­menn um skil á tekju­skatti til jafns við vinn­andi fólk, en þeir eru að sjálf­sögðu í neðstu tíund­unum sem bent er á að „greiði minna“.

Leið­réttum þetta þannig að við gerum ráð fyrir að hvor sam­skatt­aður aðili um sig þéni helm­ing tekn­anna. Athugum að um fjöru­tíu þús­und ein­stak­lingar stunda nám á fram­halds- og háskóla­stigi skv. gögnum Hag­stof­unnar, og þar sem ein­stak­lingar á algeng­asta náms­aldri eru einnig á tekju­lægsta aldri skv. gögnum rík­is­skatt­stjóra, og þar sem neðstu tíund­irnar eru svip­aðar getum við fjar­lægt í því skyni fjöru­tíu þús­und tekju­lægstu ein­stak­ling­ana, sem sam­svarar um það bil ald­urs­bil­inu 16-24 ára.

Við sjáum að efstu tvær tíundir ein­stak­linga, greiða með þessum hætti 17 pró­sentu­stigum minna en sam­kvæmt reikni­að­ferð Samtaka atvinnu­lífs­ins. Það munar um minna. Þá veitum við því athygli að ein­stak­lingar á eft­ir­launa­aldri, 67 ára og fram á nírætt, telja sem nemur einni tíund. Er athuga­vert að ein­stak­lingar sem hafa aðal­lega fram­færslu af líf­eyri „greiði minna“ í rík­is­kass­ann gegnum tekju­skatts­kerfið en fólk á vinnu­aldri? Ef ekki lækkar hlutur tíund­anna tveggja um 21 pró­sentu­stig, eftir því sem næst verður kom­ist, og súl­urnar stækka enn til vinstri.

Hvaða fólk er það þá sem eftir stendur? Eru það hin frá­bæru sem greiða svo mikið, og hin miður góðu sem greiða minna? Auðvitað greiða sumir meira en aðrir. Hér vil ég þó segja aðra sögu, sem er að þetta erum allt við sjálf. Myndin hér að neðan sýnir með­al­tekjur ein­stak­linga og með­al­hlut ein­stak­linga í greiðslu alls tekju­skatts eftir aldri, frá 16 ára aldri til 90 ára. Tekjur ein­stak­linga vaxa langt fram á full­orð­insár, þar sem þær hald­ast lengi, og minnka svo aftur á efri árum. Ein­stak­ling­ur­inn ferð­ast upp og niður tekju­stig­ann þar sem ævinni vindur fram — og skatt­byrðin með.

Því er ekki svo farið að sam­fé­lagið skipt­ist almennt í tvo stöðuga hópa greið­enda og far­þega, nema á hverjum tíma­punkti fyrir sig. Þá er auð­vitað ekki öll sagan sögð. Með­al­tölin fanga ekki dreif­ingu tekna og skatt­greiðslna innan hvers ald­urs­bils, kyn­slóða­mun, og óend­an­lega flækju alheims­ins. Þá skal haft í huga að tekju­skatt­ur­inn er ein­ungis brot af heild­ar­skatt­greiðslum ein­stak­lings, og líkt og Indriði H. Þor­láks­son bendir á í áður­nefndri grein eru tekju­skattur og aðrir beinir skattar „einu skatt­arnir sem eru eða eiga að vera stíg­andi, þ.e. hækka með stíg­andi tekjum.“ Allir aðrir skattar legg­ist þyngra á fólk með lægri tekjur. Að lokum legg ég til breyt­ingu á titli glærunnar, sem er svohljóð­andi: „Íslenska skatt­kerfið. Skatt­byrði dreif­ist þannig að fólk greiðir minna meðan það er að koma undir sig fót­unum, og á efri árum“. Hm, ekki svo galið.