Á síð­ustu ára­tugum hafa orðið miklar breyt­ingar á jólamat­ar­hefðum okkar Íslend­inga. Fólk sem fædd­ist upp úr miðri síð­ustu öld man örugg­lega eftir öllum smáköku­sort­unum sem bak­aðar voru og ekki mátti snerta fyrr en á aðfanga­dag og rauðu jóla­eplin sem keypt voru rétt fyrir jólin og komu með jólailm­inn í húsið. Ýmislegt góð­gæti var útbúið og keypt og öllu var svo tjaldað til fyrir jóla­há­tíð­ina. Til­hlökkun barn­anna var mikil eins og endranær en senni­lega oft meiri þá en nú því fólk gerði sér ekki oft daga­mun eins og gert er nú á dögum.

Næfurþunnar pönnukökur af hveitiskorti

Steikt brauð, laufa­brauð, lummur og pönnu­kökur var hátíð­ar­brauðið fyrr á öldum. Korn­leysið sem hér ríkti hefur senni­lega sett sitt mark á ýmsar hefðir sem enn eru við lýði á Íslandi. Pönnu­kök­urnar okkar eru t.d. óvenju­þunnar miðað við pönnu­kökur ann­arra landa og telja sumir að það hafi verið gert til að spara hveitið. Laufa­brauðið okkar er sér­ís­lenskt þó að það þekk­ist vel í öðrum löndum að steikja þunnar kökur í feiti en ekki útskornar eins og gert er hér á landi. Kökurnar voru hafðar næf­ur­þunnar til að allir gætu fengið smá­vegis bita og skornar út til að gera þær hátíð­legri og girni­legri. Í bók Hall­gerðar Sig­urð­dóttur Íslenskum mat­ar­hefðum kemur fram að elsta laufa­brauðs­heim­ildin sem vitað er um sé frá árinu 1736 og að fyrst hafi það verið bakað fyrir höfð­ingja en orðið svo að hátíð­ar­brauði almenn­ings á 19. öld.

Grasaseyði út á jólagrautinn

Jóla­graut­ur­inn var oft­ast búinn til úr banka­byggi eða grjónum og hafður hnaus­þykkur með rús­ínum. Á síð­ari ára­tugum og enn í dag er sá siður hér á landi að setja möndlu út í jóla­graut­inn en sá leikur er senni­lega kom­inn frá Danmörku eins og svo margar aðrar mat­ar­hefðir okkar. Líklega hefur mjólk, mysa og grasa­seyði bragð­bætt með sýrópi verið notað út á graut­inn.

Hressing fyrir hátíðarnar

Upp úr miðri 18. öld fór kaffi og te að ber­ast til lands­ins og þá var það lengi vel ekki notað nema í kringum jólin. Kemur fram í rit­inu Íslenskum þjóð­háttum að aldrei hafi fólk keppst eins mikð við prjóna­skap­inn eins og á jóla­föst­unni, svo þurfti að þvo allt hátt og lágt. Einnig var það siður víða að fara í kaup­stað fyrir jól og fá sér í jólakút­inn eða fá sér „aðeins í tána“ til að hressa sig við fyrir hátíð­arnar og lagði fólk oft mikið á sig til þess að ná sér í slíka jóla­hress­ingu.

Kjötsúpa á aðfangadagskvöld

Gömul venja hér á landi var einnig að slátra kind rétt fyrir jólin til að hafa nýtt kjöt um jóla­há­tíð­ina og stundum var nýfæddum kálfi slátrað eða náð í rjúpur þar sem hægt var. Algengt var að bera á borð magál, sperðil (sver pylsa fyllt með kjöti), laufa­brauð og hangi­kjöt. Einnig var algengt að borða kjöt­súpu á aðfanga­dags­kvöld og hangi­kjöt á jóla­dag sem við þekkjum enn.

Grein þessi var unnin upp úr bók­unum Íslensk mat­ar­hefð eftir Hall­gerði Gísla­dóttur, Íslenskir þjóð­hættir eftir Jónas Jónasson frá Hrafna­gili og Í jóla­skapi eftir Árna Björns­son og Hring Jóhann­es­son.

Texti / Bergþóra Jón­as­dóttir
Mynd / Hákon Davíð Björns­son