Afmörkuð fælni (e. phobia) er „ofsa­legur ótti við til­tekin fyr­ir­bæri eða aðstæður eins og dýr, lokuð rými eða sprautur. Fólk finnur fyrir skyndi­legri skelf­ingu þegar það mætir því sem það ótt­ast, þótt það geri sér grein fyrir að ótt­inn er meiri en eðli­legt er.“ Þetta segir á vef Kvíða­með­ferð­ar­stöðv­ar­innar.

Afmörkuð fælni er oft kölluð fóbía í dag­legu tali, eftir enska heit­inu. Fóbíur geta valdið fólki tals­verðu álagi og kvíða. Þær geta með tím­anum hugs­an­lega skert lífs­gæði þess sem þjá­ist af þeim, þegar við­kom­andi er jafn­vel far­inn að forð­ast ákveðnar aðstæður í lengstu lög vegna þeirra.

Hér á eftir verða taldar upp tíu af algeng­ustu fób­í­unum sem fólk þjá­ist af í dag, miðað við lista ABC News.

Félagsfælni

Hér er um að ræða ótta við félags­legar aðstæður. Þessi fælni til­heyrir flokki kvíð­arask­ana en vegna algengni og þess hve margt hún á sam­eig­in­legt með öðrum fób­íum, fær hún að vera á list­anum. Félags­fælni getur verið afar hamlandi og komið í veg fyrir að fólk sæki ýmiss konar félags­legar aðstæður. Þetta getur líka valdið öðrum fald­ari ein­kennum, eins og ótta við að borða fyrir framan aðra.

Agoraphobia – Víðáttufælni

Ótti við opin svæði. Þetta er alvar­leg fælni sem getur gert fólk að föngum á eigin heim­ili og komið í veg fyrir að það lifi eðli­legu lífi.

Acrophobia – Lofthræðsla

Þótt nokkuð margir þjá­ist af dálít­illi loft­hræðslu má segja að það sé bara hluti af eðli okkar, að ótt­ast aðstæður þar sem við gætum verið í hættu. Hins vegar getur sumt fólk ótt­ast hæð svo mikið að til dæmis rúllu­stigar í versl­un­ar­mið­stöðvum eru þeim ofviða. Aðrir fá svima og kvíða­við­brögð bara við það að vera statt inni í hárri bygg­ingu, þótt við­kom­andi sé inn­an­dyra. Margir sem glíma við þessa fælni fá mik­inn svima og ónota­til­finn­ingu við það að vera statt á útsýn­is­stað, eins og háum kletti, þótt þeir séu langa vegu frá brún­inni.

Pteromerhanophobia – Flughræðsla

Það eru meiri líkur á því að verða fyrir eld­ingu en að deyja í flug­slysi. Þrátt fyrir það þjást margir af alvar­legri flug­hræðslu. Fyrir suma kemur það hrein­lega í veg fyrir ferða­lög.

Claustrophobia – Innilokunarkennd/Hræðsla við lokuð rými

Sumir eru haldnir óstjórn­legum ótta við lokuð rými, að lok­ast inni ein­hvers­staðar eða að fest­ast í þröngum rýmum. Fólk lýsir því gjarnan að því finn­ist eins og veggirnir séu að þrengja að þeim og rýmið sífellt að minnka.

Entomophobia – Ótti við skordýr

Það þarf lík­lega ekki að útskýra þessa frekar. Margt fólk ótt­ast hinar ýmsu teg­undir af skor­dýrum. Algeng fóbía skyld þess­ari, er Arachnophobia, eða ótti við kóngulær. Þessar fób­íur geta gengið svo langt að fólk fyllist kvíða þegar fer að vora og forð­ast ákveðna staði eða aðstæður þar sem meiri líkur eru á að hitta þessa smáu óvini.

Ophidiophobia – Ótti við snáka

Þarna er um að ræða algenga fóbíu sem í sjálfu sér er ekki óskyn­sam­leg í grunn­inn. Frummað­ur­inn þurfti jú að vara sig á biti eitr­aðra snáka. Það er áhuga­vert að þessi ótti virð­ist ekki háður búsetu. Þannig má auð­veld­lega finna Íslend­inga sem eru haldnir fób­í­unni, jafn­vel þótt snákar finn­ist ekki úti í nátt­úr­unni hér á landi.

Cynophobia – Ótti við hunda

Þessi kemur kannski sumum á óvart, en sjúk­legur ótti við hunda er algeng­ari en margan myndi gruna. Oft verður þessi fóbía til eftir nei­kvætt atvik tengt hundi, sem á sér oftar en ekki stað þegar ein­stak­ling­ur­inn er barn. Það getur verið afar erfitt að eiga við fób­í­una og vinna bug á henni. Hundar eru næm dýr og skynja það gjarnan þegar fólk er óör­uggt eða hrætt, sem aftur gerir þá óör­ugga og stundum óút­reikn­an­legri í sam­skiptum við við­kom­andi aðila.

Astraphobia – Ótti við óveður

Þarna er helst um að ræða þrumur og eld­ingar, sem er mann­inum eðl­is­lægt að vera á varð­bergi gagn­vart. Harkaleg óveður eins og felli­bylir geta líka orðið að miklum ógn­valdi í lífi fólks. Þessa fóbíu er lík­lega erfitt fyrir fólk að tengja við sem búsett er hér á landi.

Trypanophobia – Ótti við nálar

Þessa þekkja flestir. Sprautu­nálar vekja ugg hjá mörgum. Sumir ótt­ast þær svo mjög að bólu­setn­ingar og blóðprufur verða nán­ast óyf­ir­stíg­an­legar. Sumir verða jafn­vel fyrir því að falla í yfir­lið eða kasta upp þegar sprautu­nálar eru nálægt þeim.