„Mér rann eig­in­lega blóðið til skyld­unnar. Ég hafði verið áður í Úkraínu og skrifað um það bók­ina Bjarma­lönd sem hálf þjóðin virt­ist vera farin að lesa eftir að stríðið braust út. Mér fannst ég þurfa að fara aftur og fjalla um það sem er að ger­ast núna. Ég gerði útvarps­pistla fyrir Rás 2 og skrif­aði greinar á vef þeirra sem og í Stundina. Og svo verður þetta lík­lega bók á end­anum. Blaða­menn eru mjög vel séðir í Úkraínu þessa dag­ana, enda vita menn þar að þeir eiga mikið undir að fólk gleymi ekki því sem er að ger­ast,“ segir Valur Gunn­ars­son, blaða­maður og rit­höf­undur, sem er til­tölu­lega nýkom­inn frá Úkraínu.

„Stríðið stig­magn­að­ist eftir því sem ég hélt lengra. Fyrsta stopp var í Lviv, vest­ast í land­inu, þar sem er fremur rólegt en útgöngu­bann. Loft­varn­ar­síren­urnar vönd­ust, enda tók fólk þeim almennt ekki mjög alvar­lega. Í Kyiv var einnig fremur rólegt en þar sá ég fyrst sund­ur­skotin hús, ekki síst í úthverf­unum Bútsja og Irpin. Það er hrika­legt að hugsa til þess sem þar átti sér stað en fólk þar virð­ist stað­ráðið í að halda líf­inu áfram. Suður í Mykolaiv hefur borgin verið vatns­laus mán­uðum saman og það var magnað að sjá fólk frá nágranna­bæjum koma viku­lega með vatns­birgðir sem það safnar saman kaup­laust en með mik­illi fyr­ir­höfn. Í Odesa heyrði ég í fyrsta sinn í spreng­ingum þegar Pútín réð­ist á höfn­ina rétt áður en sam­komu­lagið um hveiti­flutn­ing­ana gekk í garð.“

Valur fór undir lok sum­ars til aust­ur­hér­að­anna rétt eftir að gagnárásin hófst. Með honum í för var eis­n­eskur maður sem hann segir að hafi verið að flytja vistir á víg­stöðv­arnar. „Í Kharkiv var mikið stríðs­á­stand, mið­bær­inn í rúst og engin ljós á götum og var mest­allt lokað. Um ell­efu­leytið byrj­uðu Rúss­arnir að skjóta og næt­ur­him­inn­inn varð blár. Á ferð um Donbas tókum við upp í bíl­inn tvo skrið­drekaliða sem höfðu fengið fimm daga leyfi í fyrsta sinn síðan stríðið hófst fyrir að hafa grandað tveimur rúss­neskum skrið­drekum og lá á að kom­ast heim og hitta fjöl­skyldur sínar þótt eld­flaug­arnar flugu yfir. Í Dnipro var ég svo fyrir raun­veru­legri árás þegar bíll­inn titr­aði undan loft­skeytum sem lentu í grennd­inni. Við reyndum að finna upp­tökin til að veita aðstoð en tókst ekki. Fimm lét­ust þá nótt­ina og þetta var það sem tók mest á. Þetta fólk átti alveg jafn­mik­inn rétt á því að lifa nótt­ina af og ég en fékk ekki.“

Starði örvinglað út í loftið

Valur fór til fleiri landa í Austur-Evrópu á þessum tíma.

„Ég fór fyrst til Póllands enda er ekk­ert far­þega­flug til Úkraínu. Í Wroclaw hitti ég konu sem hafði áður unnið á Íslandi og hafði tekið þátt í að taka á móti flótta­mönnum eftir að stríðið braust út. Hún sagði að börnin vissu varla hvað væri að ger­ast en að full­orðnar konur myndu finna sér ein­hverja leið til að takast á við þetta allt. Verst var þetta fyrir gamla fólkið sem starði örvinglað út í loftið, búið að missa allt og þyrfti nú að hefja nýtt líf. Það eru víða flótta­manna­mið­stöðvar bæði í Póllandi og Slóvakíu en í sumar lá straum­ur­inn í hina átt­ina, sum sé heim til Úkraínu. Ef til vill er annað uppi á ten­ingnum núna þegar verið er að sprengja inn­viði og það vantar hita og raf­magn og vetur fær­ist yfir.“

Hvaða áhrif hafði þetta allt á Val?

„Kannski er það und­ar­leg­ast hvað maður venst fljótt við. Loft­varn­ar­sírenur, sund­ur­skotin hús og eld­flauga­árásir verða brátt dag­legt brauð eins og það auð­vitað er orðið fyrir Úkra­ínu­menn sjálfa. Það var fyrst þegar ég var kom­inn yfir til Slóvakíu og mér brá að sjá flug­vél fljúga yfir og enn meira þegar ég fékk blátt ljós í augun af reið­hjóla­lukt sem átti leið hjá og minnti mig á eld­flauga­árás að ég fann að frið­ur­inn var orð­inn óeðli­legt ástand. En þetta stóð aðeins yfir í nokkra daga og svo vand­ist ég við á ný.“

Hann lærði ýmis­legt af þessu. „Kannski hvað aðlög­un­ar­hæfni okkar dýra­teg­undar er mikil og fólk er stað­ráðið í að halda áfram og reyna, eftir atvikum, að lifa eðli­legu lífi. Það sem áður var óhugs­andi verður á end­anum eðli­legt og fólk lærir að takast á við það. Og það eru litlar líkur á að Úkra­ínu­menn gef­ist upp; en það vissi ég jú fyrir.“

Valur segir að það sé erfitt að segja hvort hann horfi á heim­inn öðrum augum en áður út af þessu?

„Sem sagn­fræð­ingur hef ég löngum gert mér grein fyrir skugga­hliðum mann­kyns og að stríð brjót­ast reglu­lega út, jafn­vel þótt fæstir vilji það. En það er auð­vitað dálítið annað að sjá það með eigin augum frekar en í sögu­bókum. Best væri ef stríð væru aðeins til í sögu­bókum, en þess verður lík­lega langt að bíða.“

Hvað ef?

Nýjasta bók Vals, Hvað ef?, er nýkomin út.

„Ég hef verið að fást við „Hvað ef“ spurn­ingar sög­unnar í langan tíma, meðal ann­ars í óklár­uðu dokt­ors­námi í Bret­landi. Ekki er enn tíma­bært að fjalla um þetta stríð í heild, enda veit eng­inn hvernig fer. En bókin er samt ein­hvers konar til­raun til að takast á við sam­tím­ann og ein leið til þess er að skoða það sem gerst hefur hingað til. Hefði verið hægt að koma í veg fyrir fyrri heims­styrj­öld og þar með þá seinni? Hvað ef rúss­neska bylt­ingin hefði þró­ast á annan hátt eða Sov­ét­ríkin hefðu enn staðið? Allir þessir atburðir hafa leitt okkur á þann stað sem við erum stödd á nú en hefðu hæg­lega getað farið öðru­vísi. Og þetta er hollt að hafa í huga varð­andi fram­tíð­ina sem er jú alltaf í mótun.“

Handahófskenndar ákvarðanir

Það var lífs­reynsla að verða vitni að hörm­ung­unum í Úkraínu. Hvaða önnur lífs­reynsla hefur haft áhrif á Val?

„Stundum veit maður að mikil lífs­reynsla stendur fyrir dyrum; eins og þegar maður heldur í stríð. En oft eru það hálf­handa­hófs­kenndar ákvarð­anir sem enda með að móta lífið mest. Ég ákvað að fara í skipti­nám vet­ur­inn 1999 og varð Finnland fyrir val­inu því allir umsókn­ar­frestir voru löngu liðnir og aðeins Finnar eða Danir vildu taka við mér. Dvölin í Finn­landi leiddi til þess að ég kynnt­ist Rúss­lands­fræð­ingum og Rúss­lands­fræðum sem og fyrstu ást­inni sem einnig var rúss­nesk. Þetta leiddi svo aftur til þess að ég ferð­að­ist til Rúss­lands og bjó síðar í Eist­landi og loks Úkraínu sem aftur leiddi til þess að ég skrif­aði um það bók. Og ekk­ert af þessu hefði gerst ef ég hefði kosið að fara til Árósa frekar en Helsinki í jan­úar 1999.“