Skoðun Fyrr í vik­unni skrif­aði ég harð­orðan pistil um ferlið við skipun dóm­ara í Lands­rétt. Einkum um vinnu­brögð dóms­mála­ráð­herra. Eftir að ég las dóm Mann­rétt­inda­dóm­stóls Evrópu komst ég hins vegar að því að dóm­ur­inn segði allt sem segja þarf sem og sú staða að heilt dóm­stig er í upp­námi vegna vinnu­bragða við skipan þess. Mínum skrifum er því betur varið í upp­byggi­legra efni eins og um mik­il­vægi þess að læra af mis­tök­unum og girða fyrir slík vinnu­brögð eins og unnt verður til fram­tíðar.

Í nýrri stjórn­ar­skrá er ákvæði sem lýtur að skipun dóm­ara og rík­is­sak­sókn­ara. Ráðherra skipar dóm­ara en þarf að leggja til­lögu sína undir for­seta til sam­þykktar eða synj­unar. Synji for­seti er skip­un­inni skotið til Alþingis sem þarf að sam­þykkja til­lög­una með auknum meiri­hluta þ.e. 2/3 hluta þings. Þetta hlut­verk for­seta er nýmæli og hluti af heild­ar­sýn Stjórn­laga­ráðs á hlut­verki for­seta sem örygg­is­ventils við með­ferð opin­bers valds. Samkvæmt þessu hefur hann sjálf­stæðan mál­skots­rétt til Alþingis. Í grein­ar­gerð er tekið fram að gert sé ráð fyrir að fag­legt og hlut­laust hæfn­is­mat fari fram í sam­ræmi við dóm­stóla­lög. Þá er sér­stak­lega tekið fram í ákvæð­inu að hæfni og mál­efna­leg sjón­ar­mið skuli ráða för við skipan í emb­ætti.

Þetta er ein leið til að tryggja sjálf­stæði dóm­stóla. Ákvæðið á sér for­sögu enda er það ekki nýmæli á Íslandi að vinnu­brögð við skipan dóm­ara hafi verið ámæl­is­verð og/eða ólög­leg. Ráð­herrar hafa áður átt við nið­ur­stöðu hæfn­is­nefnda án þess að gætt sé að meg­in­reglum stjórn­sýslu­réttar. Annað ákvæði í nýrri stjórn­ar­skrá sem er þýð­ing­ar­mikið hér varðar upp­lýs­inga- og sann­leiks­skyldu ráð­herra. Upp­lýs­ingar sem ráð­herra gefur Alþingi þurfa að vera réttar, við­eig­andi og full­nægj­andi. Annað varðar ábyrgð ráð­herra. Í finnsku, sænsku og norsku stjórn­ar­skránni má finna sam­bæri­leg ákvæði.

Traust þarf að ríkja til starfa dóm­stóla. Það er grund­vall­ar­for­senda í lýð­ræð­is­þjóð­fé­lagi að sjálf­stæði hand­hafa dóms­valds sé tryggt eins og kostur er. Í dómi Mann­rétt­inda­dóm­stóls­ins er m.a. vitnað til eins dóms EFTA-dóm­stóls­ins en þar segir, í laus­legri þýð­ingu: „… meg­in­reglan um sjálf­stæði dóms­valds er ein af grund­vall­ar­reglum við fram­fylgd rétt­lætis … Það er brýnt að dóm­arar séu ekki aðeins sjálf­stæðir og sann­gjarnir, heldur jafn­framt að þeir líti út fyrir að vera það.“

Þetta mál, eins og mörg önnur mál sem hafa komið upp á und­an­förnum árum og varða íslenska stjórn­skipun, sýna fram á brýna nauð­syn þess að við sam­þykkjum nýja stjórn­ar­skrá. Hér má nefna óljós ákvæði um þing­rof, hlut­verk for­seta við stjórn­ar­myndun, úrelt ákvæði um Landsdóm, skort á ákvæði um auð­lindir í þjóð­ar­eigu og nátt­úru og um þjóð­ar­at­kvæða­greiðslur og svona má lengi telja. Á meðan mun­ur­inn á réttu og röngu vefst fyrir okkur við jafn­þýð­ing­ar­miklar ákvarð­anir og um skipan dóm­ara er betra að setja lág­marks­reglur í stjórn­ar­skrá. Lærum af þessum málum. Gerum nýja stjórn­ar­skrá að for­gangs­máli.

Höfundur er lög­fræð­ingur.