Sið­fræð­ing­ur­inn Henry Alex­ander Henrys­son segir sorg­legt að sjá að ein­hver fyr­ir­tæki hafa nýtt hluta­bóta­leið rík­is­stjórn­ar­innar af tómri græðgi fremur en nauð­syn. Hann tekur þó fram að það krefj­ist hug­rekkis að stíga fram og við­ur­kenna mis­tök líkt og for­svars­menn nokk­urra stórra fyr­ir­tækja hafa gert und­an­farna daga.

Hvert stór­fyr­ir­tækið á fætur öðru sendir nú frá sér yfir­lýs­ingu þess efnis að þau muni end­ur­greiða Vinnu­mála­stofnun þær upp­hæðir sem hafa runnið til starfs­fólks þeirra í gegnum svo­kall­aða hluta­bóta­leið rík­is­stjórn­ar­innar. Vel stæð fyr­ir­tæki hafa sætt gagn­rýnin und­an­farna daga fyrir að nýta þetta neyð­ar­úr­ræði stjórn­valda sem sett var á lagg­irnar til að sporna gegn upp­sögnum á íslenskum vinnu­mark­aði vegna kór­ónu­veiru­far­ald­ur­ins.

Katrín Jak­obs­dóttir for­sæt­is­ráð­herra hefur nú sagt að lögum um hluta­bóta­leið­ina verði breytt í ljósi þess að vel stæð fyr­ir­tæki hafa nýtt úrræðið á móti skertu starfs­hlut­falli starfs­manna. „Að sjálf­sögðu þá var ekki ætl­unin sú að stöndug fyr­ir­tæki væru að nýta sér þetta neyð­ar­úr­ræði til að greiða niður laun sinna starfs­manna,“ var haft eftir Katrínu í frétt Rúv.

Teygja sig í kökukrúsina af græði en ekki nauðsyn

„Í fyrsta lagi er dap­ur­legt að sjá enn og aftur hvernig fólk fellur í freistnigildrur í rekstri fyr­ir­tækja,“ segir Henry Alex­ander Henrys­son heim­spek­ingur og sið­fræð­ingur í sam­tali við Mannlíf þegar hann er beð­inn um álit á mál­inu út frá sið­ferði­legu sjón­ar­miði.

„Vissu­lega má segja að tím­arnir séu við­sjár­verðir og sjálfs­bjarg­ar­hvötin er rík á stundum sem þessum, en að sama skapi er ljóst að þarna voru sumir að teygja sig í köku­krús­ina af græðgi fremur en nauð­syn. Það að ekki hafi verið girt fyrir að maður geti sótt í til­tekin gæði þýðir ekki að maður hafi rétt á þeim. Og enn og aftur sjáum við að það er til­efni fyrir íslensk stjórn­völd að skerpa á eft­ir­liti og umsýslu fremur en að treysta á dóm­greind for­svars­manna fyr­ir­tækja.“

Hann segir að það sé á svona stundum sem mik­il­vægi fjöl­miðla krist­all­ist.

„Þó er gott að sjá í þessu máli hvernig lýð­ræð­is­legt aðhald virkar í sam­fé­lag­inu. Stofn­anir og reglu­um­hverfi hefur virkað til að láta for­svars­menn fyr­ir­tækja svara fyrir ákvarð­anir sínar. Þar hafa fjöl­miðlar enn og aftur sýnt mik­il­vægi sitt. Fyr­ir­tæki eru ekki ein­stak­lingar sem við þurfum að fara var­lega að. Flest starfa þau með sér­stök leyfi frá sam­fé­lag­inu um tak­mark­aða ábyrgð hlut­hafa. En þótt hún sé tak­mörkuð að vissu leyti er hún það ekki frá sið­ferði­legu sjón­ar­horni. Í raun má segja að sið­ferði­lega ábyrgðin sé því meiri sem rekstr­ar­lega ábyrgðin er tak­mark­aðri.“

Krefst hugrekkis að viðurkenna mistök

Vegna umræð­unnar stíga nú for­svars­menn fyr­ir­tækja fram og við­ur­kenna mis­tök. Henry segir það vera aðdá­un­ar­vert því það krefj­ist hug­rekkis.

„Á móti kemur að mér finnst hafa verið nokkur bragur á því hvernig margir for­svars­menn hafa nú við­ur­kennt mis­tök sín – jafn­vel eftir að hafa komið í við­töl og sagst ekki ætla að gera það. Mörgum finnst kannski lítið til koma í ljósi þrýst­ings úr fjöl­miðla­um­ræðu en við skulum ekki gleyma því að það krefst alltaf hug­rekkis að við­ur­kenna mis­tök. Við höfum oft séð for­ystu­fólk for­herð­ast við sam­fé­lags­legan þrýst­ing og ég er feg­inn að við sáum það ekki ger­ast í þessu til­viki,“ segir Henry.

Hann bætir við að við­skiptasið­ferði sé flókið fyr­ir­bæri. Að það sé ekki ein­falt mál að mæla sið­ferði fyr­ir­tækja.

„Þessi saga öll varpar nokkru ljósi á hvernig við­skiptasið­ferði er að vissu leyti flókn­ara fyr­ir­bæri en við látum stundum að það sé. Á und­an­förnum árum hefur átt sér stað jákvæð þróun í átt að rík­ari sam­fé­lags­legri ábyrgð í rekstri fyr­ir­tækja á Íslandi. Og til þess að sú vinna hoppi ekki um mela og móa hafa verið settir fram fág­aðir mæli­kvarðar til að sýna fram á hvernig sú vinna gengur og hvaða fyr­ir­tæki skara framúr. Eins jákvæð og þessi vinna er, þá skulum við ekki blekkja okkur um að nú getum við ein­fald­lega mælt sið­ferði fyr­ir­tækja. Eðli sið­ferði­legra ákvarð­ana er örlítið ann­ars eðlis en margir sjá fyrir sér og þær verða ekki smætt­aðar í for­sniðna meg­in­þætti.“

Sjá einnig: Ekki ætl­unin að vel stæð fyr­ir­tæki myndu nýta úrræðið